Month: May 2025

Նյութերի կառուցվածքը

1. Ի՞նչ է նյութի մոլեկուլային կառուցվածքը։

Դա նյութի բաղադրիչ մոլեկուլների կառուցվածքն է՝ ինչպես են ատոմները դասավորված մոլեկուլում և ինչ կապերով են կապված։


2. Ի՞նչ տարբերություն կա մետաղների և ոչ մետաղների կառուցվածքի միջև։

Մետաղներում ատոմները դասավորված են մետաղական ցանցով՝ ազատ էլեկտրոններով, իսկ ոչ մետաղներում՝ մոլեկուլային կամ ատոմային կառուցվածք ունեն առանց ազատ էլեկտրոնների։


3. Ի՞նչ են իոնները։ Ինչպե՞ս են դրանք առաջանում։

Իոնները լիցքավորված մասնիկներ են։ Առաջանում են, երբ ատոմը կորցնում է կամ ընդունում էլեկտրոններ։


4. Ո՞ր կապն է իոնային, իսկ ո՞րը՝ կովալենտ։

Իոնային կապ՝ մետաղ + ոչ մետաղ (NaCl)

Կովալենտ կապ՝ երկու ոչ մետաղ (H₂O, O₂)



5. Ինչո՞ւ է պարբերական աղյուսակը կոչվում «պարբերական»։

Որովհետև տարրերի հատկությունները կրկնվում են պարբերաբար՝ ըստ ատոմային համարի։


6. Որո՞նք են մետաղները և ոչ մետաղները։

Մետաղներ՝ Fe, Al, Cu, Na

Ոչ մետաղներ՝ H, O, N, Cl



7. Ո՞ր հատկություններով են մետաղները տարբերվում ոչ մետաղներից։

Մետաղները փայլուն են, լավ են ջերմություն և էլեկտրականություն հաղորդում։ Ոչ մետաղները՝ հակառակը։


8. Ինչպե՞ս են դասավորված տարրերը աղյուսակում ըստ ատոմային համարի։

Տարրերը դասավորված են աճման կարգով՝ ըստ պրոտոնների քանակի (ատոմային համարի)։




9. Ի՞նչ է քիմիական կապը։

Ատոմների միջև առաջացող կապ, որը պահպանում է նյութի կայուն կառուցվածքը։


10. Ի՞նչ է կովալենտ կապը, և երբ է այն առաջանում։

Կապ է, երբ ատոմները կիսում են էլեկտրոնները՝ հիմնականում ոչ մետաղների միջև։


11. Ի՞նչ է իոնային կապը։ Օրինակ բերեք։

Կապ, երբ էլեկտրոնը փոխանցվում է մեկ ատոմից մյուսին (օր. NaCl)։


12. Ինչպե՞ս են մետաղները կապվում ոչ մետաղների հետ՝ իոնային միացության դեպքում։

Մետաղը տալիս է էլեկտրոն, ոչ մետաղը ընդունում է՝ առաջանում են դրական և բացասական իոններ, որոնք ձգում են իրար։



Քիմիական ռեակցիաներ և օրենքներ

13. Ի՞նչ է քիմիական ռեակցիան։

Գործընթաց, որի ժամանակ նյութերը փոխվում են՝ առաջացնելով նոր նյութեր։


14. Ռեակցիայի 4 տեսակ և օրինակներ․



Միացման՝ H₂ + Cl₂ → 2HCl

Ապամիավորման՝ 2H₂O → 2H₂ + O₂

Փոխազդման՝ Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂

Փոխանակման՝ NaOH + HCl → NaCl + H₂O


15. Ի՞նչ է զանգվածի պահպանման օրենքը։

Ռեակցիայի ընթացքում նյութերի ընդհանուր զանգվածը չի փոխվում։


16. Ինչպե՞ս ենք հավասարեցնում քիմիական հավասարումները։

Պետք է այնպես դնենք գործակիցները, որ ռեակցիայի երկու կողմերում էլ նույն քանակով ատոմ լինի։



Թթուներ, հիմքեր, աղեր

17. Ի՞նչ են թթուները։ 2 օրինակ․

Թթուները նյութեր են, որոնք ջրում լուծվելիս առաջացնում են H⁺ իոններ։
Օրինակներ՝ HCl, H₂SO₄


18. Ի՞նչ են հիմքերը։

Նյութեր, որոնք լուծվելիս առաջացնում են OH⁻ իոններ (օր. NaOH)։


19. Թթվի և հիմքի փոխազդման արդյունքը․

Առաջանում է աղ և ջուր։
Օրինակ՝ HCl + NaOH → NaCl + H₂O


20. Ի՞նչ է աղը։ Ինչպե՞ս է առաջանում։

Թթվի և հիմքի փոխազդման արդյունք է՝ բաղկացած մետաղի և թթվային մնացորդի իոններից։


21. Ի՞նչ է թթվային և հիմքային մնացորդ։

Թթվային մնացորդ՝ թթվից հետո մնացած մասը (օր. Cl⁻),
Հիմքային՝ հիմնականում մետաղի իոնը (օր. Na⁺)։


Ընդհանուր հասկացություններ

22. Ի՞նչ է օքսիդացումը։ Իսկ շնչառությունը՝ քիմիական իմաստով։

Օքսիդացում՝ երբ նյութը կորցնում է էլեկտրոն։
Շնչառությունը՝ նյութերի քայքայում՝ էներգիայի ստացման նպատակով (գլյուկոզի օքսիդացում)։


23. Ո՞ր ռեակցիաներն են էկզոթերմ։

Այն ռեակցիաները, որոնք ջերմություն են արձակում։ Օր. վառման ռեակցիաներ։


24. Ի՞նչ տարբերություն կա պարզ և բարդ նյութերի միջև։



Պարզ նյութ՝ բաղկացած է միայն մեկ տարրից (O₂, Fe)

Բարդ նյութ՝ մի քանի տարրերից (H₂O, NaCl)


25. Ի՞նչ են միացություններն ու խառնուրդները։



Միացություն՝ քիմիկապես միացած տարրեր։

Խառնուրդ՝ նյութերի ֆիզիկական խառնուրդ, առանց քիմիական կապի (օր. ավազ + աղ)։

Թեմա » Բազմանկյուններ» թեմայի կրկնություն

Առաջադրանքներ։

1․ Գտնել անկյունների գումարը․

ա) ուռուցիկ հնգանկյան

180(5-2)=540

բ) ուռուցիկ վեցանկյան

180(6-2)=720

գ) ուռուցիկ տասնմեկանկյան։

180(11-2)=1620

2․ Քանի՞ կողմ ունի ուռուցիկ բազմանկյունը, եթե նրա անկյունների գումարը 720⁰ է։

42

3․ Գտնել քառանկյան կողմերը, եթե նրա պարագիծը 75 սմ է, առաջին կողմը երկրորդից մեծ է 8 սմ-ով,երրորդը 5սմ-ով փոքր է երկրորդից, իսկ չորրորդը երեք անգամ մեծ է երկրորդից։

4․ Գտնել զուգահեռագծի անկյունները, եթե դրանցից երկուսի գումարը հավասար է 120⁰։

120:2=60
180-120=60
60:2=30
Պատ․՝ 60,30,60,30

5․ Գտնել ABCD զուգահեռագծի անկյունները, եթե ∠ A=84⁰:

180-84=96
Պատ․՝96,84,96,84

6. Սեղանի հիմքերը հարաբերվում են ինչպես 2։3, իսկ միջին գիծը 15 սմ է։ Գտնել սեղանի հիմքերը։

15×2=30
30:(2+3)=6
6×2=12
6×3=18
Պատ․՝ 12 և 18

7․ Ուղղանկյան անկյունագծերիհատման կետի հեռավորությունը մեծ կողմից 5 սմ է, իսկ փոքր կողմից՝ 7 սմ։ Գտնել ուղղանկյան պարագիծը։

8․ Քառակուսու պարագիծը 60 սմ է։ Որքա՞ն է քառակուսու անկյունագծի միջնակետի հեռավորությունը նրա կողմից։

7.5սմ

1. Վերհիշի՛ր, թե որտե՞ղ և ե՞րբ է առաջացել
քրիստոնեությունը։

Քրիստոնեությունը առաջացել է I դարում, Պաղեստինում

2. Միջնադարի սկզբում ո՞ր երկրներում էր տարածված քրիստոնեությունը։

Քրիստոնեությունը տարածված էր Հռոմեական կայսրությունում և մի շարք այլ երկրներում։ Առաջինը քրիստոնեությունը ընդունեց Հայաստանը, 301 թվականին

3. Ո՞րն է քրիստոնյաների Սուրբ գիրքը։

Դա Աստվածաշունչն է

4. Ի՞նչ մասերից է այն կազմված։

Կազմված է Նոր և Հին Կտակարաններից

5. Ի՞նչ է Սուրբ Երրորդությունը։

Հիսուսը, Սուրբ Հայրն ու Մարիամը

6. Ի՞նչ հիմնական ուղղություններ կան քրիստոնեության մեջ։

Կաթոլիկ և Ուղղափառ

7. Որքա՞ն է քրիստոնյաների թիվն այսօր աշխարհում։

Ըստ 2015 թվականի տվյալների՝ քրիստոնեությանը հետևում է 2,3 միլիարդ մարդ։

Ես թերթում եմ ուղեգրությունների իմ տետրը և նրա էջերի արանքում գտնում եմ սուսամբարի երկու տերև՝ չոր ու գորշ, ինչպես հանգած մոխիր։ Կռանում եմ թղթի վրա, ռունգերս լայնանում են սուսամբարի հոտից, ու դողալով թերթում եմ տետրը… Հետո պատից վերցնում եմ ծամի նման պիրկ մտրակը։ Ես շոշափում եմ մտրակը, և Ցոլակը խելոք աչքերով նայում է ինձ. նայում է և հանդիմանում։ Ինչո՞ւ էիր մտրակում։ Մտրակը դառնում է սև օձ, որ զարկում էր ձիու ողորկ մարմնին։

Ես նորից եմ թերթում իմ տետրը, և սրտիս վրա իջնում է անդորրը։ Ցոլակը կայտառ վրնջում է, խաղացնում ականջները։ Անընդհատ բարձրանում ենք, անցնում առապար ու քարափ։ Քրտնած ձին մռութը կոխում է ջրերի սպիտակ փրփուրի մեջ և սանձերի երկաթների միջով խմում սառցահամ ջուրը։ Ինչքան վեր ենք բարձրանում, այնքան մոտ է արևը, և արևը խանձում է դեմք, զգեստ, ձեռք,– այնքան սառն են ջրերը, օդը ջինջ, և լսելի է ծաղիկների մեջ մոլորված մեղվի հանդարտ բզզոցը։

Ցոլակը վրնջում է և արագացնում քայլերը։ Ճանապարհը լայնանում է։ Ահա մի արտ՝ քարե պատով։ Նոսր հասկերը սկսվում են լեռան հովից։ Գյուղը մոտ է, ձին փռռացնում է ռունգերը և խայտալով կրծում սանձը։

Ճանապարհից վերև, բլուրի լանջին մեկը ջրում է մուգ–կանաչ առվույտը։ Ես լսում եմ, թե ինչպես առվի ավազի մեջ զրնգում է նրա ծանր բահը։ Իսկ երբ բարձրացնում է բահը, արևը լուսավորում է բահը և թվում է, թե ջրվորի ուսին բռնկված ջահ է։

– Սա՞ է Ձյանբերդի ճանապարհը…

Ջրվորը բացականչում է ոչ «հա», ոչ «հո»։ Հարցս կրկնում եմ։ Մարդը բահը խրում է առվի ավազի մեջ և գալիս է դեպի ինձ։ Ինչքան մոտենում է ջրվորը, այնքան ավելի բարձրահասակ է երևում։ Ես նայում եմ նրա բաց կրծքին. թվում է, թե նրա ձայնը պիտի խրոխտ թնդա։ Ջրվորը լայն ու ծանր ձեռքը մեկնում է ինձ, ասում է «մեր աչքուն» ու ձեռքը տանում դեպի ճակատը։

Ամենևին էլ խրոխտ չի նրա ձայնը, այլ բարակ ու քաղցր։ Ծերունի է, սպիտակ են ոչ միայն բեղերը և ունքերը, այլև կրծքի մազերը, որ հիշեցնում են խճճված մացառուտ։ Հարցս կրկնում եմ։ – Հա,– ասում է, – մըր գուղն ի… Իդա դար լե շրջվի…– ու գրպանից հանում է ծխախոտի քիսեն։ Առաջարկում եմ գլանակ։ Նա ժպտում է, կարծես ուզում է ասել, որ բարակ գլանակը նուրբ է նրա համար, սակայն վերցնում է և դնում ականջի հետևը։ Ապա ոլորում է մատի չափ հաստ «ծգարան»։

– Յոնջան քո՞նն է։

Նա կուշտ ծխում է ծխախոտը, կուրծքն ուռչում է, չոր կաշվի նման ճռռում են թոքերը։ Ռունգերից և բերանից ծխի քուլաները բաց թողնելով, գլխով է անում։

– Վարկայության նախակահ բերեց հերու։ Անուշ բուս է։ Ինա կուտ (ցորեն) լե մեր է,– գլխով նշան է անում քարոտ սարալանջի կողմը, որտեղ կանաչին են տալիս ցորենի մանր արտերը։ Ես դժվարանում եմ որոշել նրա արտը, բայց գիտեմ, որ ջրվորը հեռվից ճանաչում է նույնիսկ իր արտի կարմիր պուտերը։

– Մըր թախտ կապած ենք գդալ ջրի… Մըր հողեր լե ցվրվուկ։ Է՛հ,» հացի տեղ արուն շատ կերանք։ Հիմա որ սերմ թալինք, սերմ վերունք, էլի գոհություն։

Նրա ուսից կախված է հարգի տոպրակը։ Տարվա այս ժամանակ նրան ինչի՞ է պետք հարդը և ինչո՞ւ է տոպրակը ուսից կախ։

Նա ինձ պատասխանում է, որ ինքը ջրբաժանն է, և գիշերները առուների ջրերն ինքն է բաշխում մանր և ցրված հողակտորների վրա։

– Իսկ հա՞րդը։

Հարդը ջրաչափն է։ Ջրբաժանը ոսկեգույն հարդը շաղ է տալիս առուների ջրերի վրա և որոշում հոսանքի արագությունը, ջրի ծավալը։

– Մուրո՛ո… Մու՜… րո՜ո,– վերևից լսվում է մի է զիլ ձայն,– ջուր խլսա՜վ։

– Տղա լաո՜ …

Ծերունին առավ բահը ու վազեց վերև, երևի ջրի բանդը։ Հետո ես և Ցոլակը շրջեցինք «դարը», իջանք ձորակը, նորից բարձրացանք, և սարահարթի վրա երևաց լեռնային գյուղը՝ առանց ծառերի, առանց այգիների, օղակված կանաչ մարգագետիններով և բաց առուներով, որոնց ջրերը արևամուտին վարարում են, կեսգիշերին աղմկում խոր ձորերում, իսկ երբ արևը զարթնում է, լռում են՝ լեռան սառույցներից իջնող այդ առուները։

Սպիտակ եզան հետ մտանք բակը։ Եզը գնաց դեպի միակ դուռը, որի ճակատին փակցրած էր աղբ, աղբի վրա՝ ձվերի ներկած կճեպներից խաչ։ Եզը միակ դռնից ներս մտավ, և մենք՝ նրա հետևից։ Գնացինք մութ միջանցքով, ապա մի դուռ բացվեց դեպի ձախ, մթնի մեջ կորավ սպիտակ եզը, նրա հետևից՝ իմ հոգնած ձին, որ լեռների մաքուր օդից հետո անախորժությամբ էր շնչում գոմի կծու հոտը։

Հետո միջանցքի աջ կողմը նույն հանգով երգեց մի այլ դուռ, և բոցերի լույսով, մուխի մեջ երևաց ոսկե ծամիկներով մի աղջիկ, Ազնոն, դուստրը իմ վաղեմի ծանոթի, որի տանը գիշերելու էինք ես և իմ ձին։

Ազնո, Ազնիվ… Երբ հիմա թերթում եմ իմ ուղեգրությունների տետրը, որի էջերի արանքում գտնում եմ չորացած ծաղիկներ և սուսամբարի տերևներ, ես երկա՜ր, երկար նայում եմ դաշտային թիթեռնիկի թևին, որի ոսկեփոշին փայլում է, ինչպես այն օրը, երբ մարգագետնի վրա թիթեռը քամում էր ջրախոտի ծաղիկները։ Թիթեռնիկի թևի վրա ես կարդամ եմ՝ «Ազնո»… Եվ մտածում եմ, որ Ազնոն հիմա դպրոց է գնում և կտուրների վրա ջինջ ձայնով այլևս չի երգում.

Քանց լուսին ամպի տակով,
Դու ջուր կերթաս ջուխտ դորակով։

Եվ այլևս չի պատասխանի այնպես, ինչպես այն օրը, երբ միասին նստել էինք իրենց բարձր կտուրին, և լեռան միամիտ աղջիկը պատասխանում էր իմ հարցերին.

– Ազնո, կինո տեսե՞լ ես։

– Հաբա օրի չըմ տեսե. շուր մը զարկեր է պատ, կցուցե ձի, աղջիկ, օրիորդ, կարտոֆել։

– Կարմիր Բանակ լսե՞լ ես։

– Կարմիր Բանակ շուր է, քցեր են դրոշակի վրա։

– Ազնո, աստված կա՞։

– Հաբա, Աստված կանաչ ճնճղուկ է։

– Հապա երկի՞նքը։

– Երկինքը զինջիլով կապուկ է եզան կոտոշին։

– Ազնո, որ մեծանաս ի՞նչ ես դառնալու։

– Կեղնիմ օրիորդ։

Ազնո, Ազնիվ…

Բոց էր բարձրանում խոր թոնրից, գվվում էր օդը սնդուի խողովակների մեջ, և թվում էր, թե գվվում էր գետինը բոցերի ուժից, մխի սև քուլաներից, որ հրեղեն սյունի հետ գալարվելով՝ ձգվում էր մինչև լեռնային երկնքի սառն աստղերը։

Իմ վաղեմի ծանոթը կրակի մոտ պատմում էր ջրի և ջրբաժանության, քարոտ հողերի և հանդերի մասին։

– Ինչ եղեր է չեղեր է, գացեր է։ Եղանք գոմշու կոտոշ, կպանք զիրար։ Սև թոն եկավ, արուն առուն ելավ։ Մըր փողպատ ազատինք Մոտկանա երկրեն, մըր Տալվորիկի հուղերեն։ Ախ ու փախ, գիշեր ցերեկ չփլախ, սոված, ռութ ։ Լենինի լույս մեզ ազատության տվեց։ Մենակ մըր սահման նեղ է, շնորհիվ սահմանի նեղության, ժողովուրդ կնեղվի։ Մըր հողերի սահման ղըռ քար է։ Ժողովուրդի նեղության քարից է։ Մըր հողին լե կառավարության, մըր ջան լե…

Նա հույս ուներ, որ Ձյանբերդի քար ու քարափ կանաչով կպատեն, լեռան գագաթին, սառույցների տակ կկառուցեն ջրամբարներ և լեռնային լճակներ, և այլևս գիշերները ձորերով անպտուղ չեն հոսի սառույցների ջրերը։

Նա պատմում էր, որ գյուղի երկու թայֆաները՝ «բարակ» և «հաստ» թայֆան հետզհետե հաշտվում են, առաջանում է նոր սերունդ, որն իրեն չի համարում ոչ Մոտկանա երկրից և ոչ Տալվորիկից, այլ Ձյանբերդից։ Եվ որ ինքը և իրեն հասակակից մարդիկ դեռ հիշում են իրենց ձորերը և դուրանը, որտեղ խոտը բարձրանում էր մինչև կովի կուրծը, այնպես որ կովերը հորթ էին բերում խոտերի միջին, և կովի հետքով գտնում էին հորթին՝ խոտերի մեջ նստած։

– Երեկ ամպ էր, էսօր՝ պարզ արև…

Իմ ծանոթը պատմեց այնպիսի բաներ լեռների մարդկանց մասին, որ այժմ էլ, երբ թերթում եմ իմ տետրը, սիրտս լցվում է կսկիծով և դառնությամբ։ Նրա սերունդը տեսել է և՛ հուր, և՛ պատերազմ, և՛ ջարդ, և՛ գաղթ։ Երբ նրանց քշում էին հարավ, խփում էին և՛ հարավից, և՛ հյուսիսից։ Հրդեհվում էր մի անտառ, և նրանք եղնիկների խմբերի նման, այրվող ծառերի միջից, եղջյուրներով բացում էին իրենց ճանապարհը։ Նրանց քշել են արևմուտք, ապա ձիերի գլուխը դարձրել են հյուսիս և բնակություն հաստատել այս բարձր լեռան վրա։

Իմ ծանոթը պատմում էր, որ Ձյանբերդում ես կտեսնեմ շատ խաչեր՝ դռան ճակատին, եզների եղջյուրներից կախ, կավե կարասների վրա, թոնրի շրթունքներին, նույնիսկ այն խրտվիլակների կրծքին, որոնց ցցում են արտերում՝ ճնճղուկների դեմ։ Որ Ձյանբերդում ապրում է մունջ Սևդոն, որը հագնում է մազեղեն կոշիկ՝ «խարուկ», ինչպես Մոտկանա երկրում, որն «իր բերնին նալ է զարկեր և չի խոսում նրանց հետ, որոնք Մոտկանից չեն։

Ձյանբերդում միայն մի մարդ կա, որի առաջ խոնարհվում է համառ Սևդոն։ Այդ մարդը Հազրոն է, ինչպես անվանեց իմ ծանոթը՝ լեռան գյուղերի ամենալավ մարդը։

Բայց մեր զրույցը խանգարվեց, որովհետև լսվեց ոչխարների մայունի աղմուկը, Ազնոն տեղից թռավ, դուրս թռավ, դուրս եկան և մյուսները, նրանց հետ՝ ես:

Լեռներից գյուղի վրա իջնում էին այծերի ու ոչխարների հոտերը: Ի՜նչ աշխույժ աղմուկ էր, ինչպիսի՜ զվարթություն, կանչեր, շան կաղկանձ, պղնձե կովկիթների զրնգոց, բառաչ, մայուն և հովիվների սուլոցներ: Կարծես ավար էին բերում գյուղ, և կին, աղջիկ, երեխա ու տղամարդ փողոցներից դեպի բակերն էին քշում այծ, ոչխար, հորթ:

Իմ ծանոթի բարձր կտուրից ես նայում էի Ձյանբերդին, Արարատյան դաշտին, որտեղ կանաչներով շրջապատված գյուղերը հետզհետե սուզվում էին երեկոյան մութի մեջ, և ավելի պայծառանում էին քաղաքների կրակները:

Երբ հիշում եմ այդ երեկոն, քաղաքների կրակները և դաշտի վրա իջնող գիշերը, Ձյանբերդի ներքևի կտուրի վրա տեսնում եմ մի մարդու, թիկունքը դեպի ինձ, դեպի լեռան գագաթը, երեսը դաշտի կողմը, և լսում եմ լեռան գյուղերի ամենալավ մարդու նվագը:

Նրա հայրենիքը եղել է քարոտ Սասունը, այդ խուլ երկրի ամենախուլ անկյունը, որտեղ ձորերը դառնում են կիրճեր և լեռների գագաթները՝ ապառաժներ: Տաք կիրճերում, լեռնային վտակների ափերին, կանաչում էր վայրի խաղողը, և նրա որթը մագլցում էր պղնձագույն ժայռերի վրա: Աճում էր և վայրի հոնը, երբեմն թուզը: Իսկ բարձրերում, որտեղ քարափների վրա ցրված էին նրանց աղքատ գյուղակները, ցանում էին կորեկ և վաղահաս ցորեն: Երբ հասնում է կորեկը, ձորերից բարձրանում էին գազանները: Մարդիկ արտերի եզրին խարույկ էին վառում, որպեսզի արջերը չտրորեն կորեկը:

Նրա մանկությունը խաղացել է այդ քարափների վրա: Ինչպես Ֆավն, այդ պատանին փող է նվագել քարանձավների ստվերում, և նրա պարզ երգերին արձագանքել են ձորերը: Երբեմն կարկուտն է ջարդել նրան, երբեմն քարերն են քերծել դեմքը, ցուրտը և արևը խանձել են նրա կուրծքը, ինչպես լեռան լանջը: Նա կռվել է գազանների հետ, և նրանց հետ, որոնք հրացանների կրակոցների աղմուկով քշում էին նախիրը, ոչխարը, առևանգում կին ու երեխա:

Թվում էր, թե մինչև մահ կապրի այդ ժայռերի վրա, ինչպես իր պապերը, կցանի կորեկ, աշնանը կիջնի ձորերը, կհավաքի միրգ և ցախ, ձմեռը կլսի հին զրույցները՝ Ձենով Օհանի, Մսրա Մելիքի և Թլոր Մանուկի մասին:

Բայց պայթեց պատերազմը, եղավ զորաժողով, բռնություններ, հրդեհեցին դաշտի գյուղերը, հրդեհաձիգները ձորերով բարձրացան մինչև լեռների գագաթները, մինչև նրանց խեղճ խրճիթները, հրացանները որոտացին, և շողացին սրեր, ամպերի փոխարեն քարափների վրա նստեց այրվող գյուղերի մուխը: Բոցը հասավ դեղնած արտերին, կրակը լափեց և՛ սերմ, և՛ սերմնացան:

Հազրոն առավ իր կնոջն ու աղջկան և ծերպերով, քարայծի արահետներով անցավ լեռից-լեռ, քարանձավից-քարանձավ, կերավ ընդեղեն և ալոճ, և մասուր, ապա հոգնած, ահը աչքերի մեջ գնաց հարավի կողմը, գնաց մերթ իբրև քուրդ հովիվ, մերթ իբրև քաղցած գայլ և հասավ անծանոթ մի աշխարհ, որտեղ ոչ լեռներ կային ոչ լեռնային լույս աղբյուրներ: Շոգ հարթավայր էր, պղտոր դեղին գետերով, որոնց ջրերի մեջ չէին երևում այն կապույտ առվակներըմ որ իջնում էին իրենց լեռների սառույցներից:

Նա հանեց ծիրանի փողը, այն կարմրավուն սրինգը, որի վրա նվագել էր կապույտ լեռների երգերը, և նրա մատներր խաղացին ծիրանի փողի վրա։ Հազրոն շոգից խանձված շրթունքներով գրկեց փողի բերանը, ինչպես Լեռնային գյուղերում ջուր են խմում կավե դորակներից։ Ջրի նման գլգլում էր նրա նվագը, լեռների երգը՝ շոգ հարթավայրում։

Լաց լացեց կինը, փոքրիկ աղջիկը քնեց մոր ծնկների վրա, լացեց և Հազրոն, հետո թեթևություն իջավ սրտի վրա, ինչպես կապույտ ամպը նստում էր Մարութա բարձր սարին։

Ապա սրբեց արցունքը, ուսն առավ աղջկան, առաջ՝ կնոջն և ետ նայեց։ Փոշի էր նստել հեռվի լեռների վրա, և չէին երևում իրենց բարձր լեռները։

Հազրոն ասավ կնոջը.

Էսօր դուման^[14] է մեր լեռան վրա, վաղը նորից արև կծագի;

Բռնեցին մի ճանապարհ, մոլորվեցին հազար ճանապարհներում, հետո, երբ արդեն սպիտակ մազեր կային նրա գլխին, Հազրոյի քոչը ելավ այս բարձր լեռը։* * *

Հանդարտվում էր գյուղի երեկոյան աղմուկը։

Լեռան սպիտակ սառույցները լույս էին տալիս։ Մարգագետինները ծխում էին դաղձի բույր։ Բարակ լուսինը դողդողում էր, և նրա լույսի տակ եզների շողիքը^[15] օրորվում էր արծաթյա օղակների նման։ Դադրած եզները ննջում էին, և լուսնի տակ նրանք նման էին մարմարե արձանների։

Ներքևի կտուրի վրա հավաքվել են գյուղի հոգնած մշակները։ Երեկոյան մութի մեջ նրանք ավելի հաղթամարմին են, ինչպես գեր եզները։

Ես բարձրանում եմ կտուրը։

Այնտեղ չորս փոքրիկ աղջիկներ կան և մի տղա։ Մի բարձրահասակ մարդ զբաղվում է նրանց հետ։ Աղջիկները հարձակվում են փոքրիկ տղայի վրա, իսկ տղան հրում է նրանց, ապա իրար են խառնվում և գլորվում կտուրի վրա։ Բարձրահասակ մարդր քրքջում է, մյուսների խոսակցությունը դադարում է, և լեռնեցու բոց աչքերով նրանք նայում են երեխաների կռվին։ Ցավից ճչում է մի աղջիկ և վազում կտուրի վրա նստածներից մեկի, ըստ երևույթին հոր, գիրկը։ Հայրը ծիծաղում է.

– Հաբա աղջիկ, գռիվ տփոնք է։

Բարձրահասակ մարդը բաժանում է մյուսներին, գրկում է տղային, որ կորյունի նման կռվում էր հասակակից երեք աղջիկների հետ։

– Բաբեն ղուրբան, հերիք,– ասում է մարդը։ Իսկ տղան նրա գրկի մեջ թպրտում է, կարծես հիմա պիտի թռնի շիվար աղջիկների վրա։

Մեկը աղջիկներին պատվիրում է տուն գնալ, և նրանք փայտե սանդուղքով իջնում են ցած։

Տիրում է լռություն։ Միայն բարձրահասակ մարդը զվարթ քրքիջով հանգստացնում է տղային.

– Բաբեն ղուրբան, չէ՞ աղջիկ լե մեղք է…

– Մինչև էնի չզարկեր, ես լե չզարկի,– բողոքում է տղան։

– Հազրո՛,– կանչում է նստած ստվերներից մեկը,– չալե՜ս։

Ուրեմն այս բարձրահասակ մարդն է Հազրոն, որի մասին պատմել էր ինձ իմ վաղեմի ծանոթը։

– Խնամին, խնամին…

– Յար խուշտա…

Տղան արագ իջնում է նրա գրկից և վազում ներքև։ Հազրոն մոտենում է ինձ և մեկնում ձեռքը։

– Բարի տեսանք։

Նա ունի լայն ճակատ, որ լուսնի տակ պղնձագույն է երևում, ճերմակ մազեր և կեռ արծվաքիթ։ Նրա աչքերը փայլում են երիտասարդական ավյունով։

– Կխաղա՞ք,– նայում է մյուսներին։ Ես երբեք, երբեք չեմ մոռանա այդ լուսնյակ գիշերը. բարձր լեռան մի գյուղում, Հազրոյի տան կտուրը, նրա նվագը և հսկաների հին պարը։

Տղան տնից բերեց սրինգը, այն ծիրանի փողը, որ քիչ ավելի երկար էր մեր հովիվների սովորական սրինգից։ Նա կանգնեց կտուրի ծայրին, փողի բերանը դարձրեց դեպի գյուղի կողմը, և հետզհետե, ինչպես լուսաբացը լեռներում, զարթնեց «Յար խուշտան»։ Նա սկսեց դանդաղ և մեղմ, հետո ձայները զորացան, արագացավ չափը։ Հետո վայրենի կանչով վեր թռավ ջրբաժանը, կանգնեց կտուրի մեջտեղ, նրան հետևեց երկրորդը, երրորդը, և շուտով նրանց երկու շարքը, ինչպես երկու վիթխարի ապառաժ, զարնվեցին իրար՝ ձեռքերով, ծնկներով և կրծքով։ Նվագն ավելի թնդեց. դողում էին կտուրի գերանները, կարծես իրար վրա արշավում էին բանակներ։ Նրանց ձեռքերի հարվածը պողպատի ձայն էր հանում, և կայծեր էին թռչում նրանց բորբոքված աչքերից։

Հարևան կտուրների վրայից, տների բակերից կանայք և աղջիկները դիտում էին լեռնականների պարը։ Երբ մի շարքը մյուսին ետ էր մղում ձեռքերի հարվածով, կարծր կրծքերի զարկով, նահանջողները արշավում էին նոր թափով, որպեսզի վրիժառու լինեն ամոթի և պարտության համար։

Հազրոն նվագում էր իր ծիրանի փողը, նվագում էր նոր զվարթությամբ այն երգը, որ իբրև երիտասարդ Ֆավն նվագել էր իր հայրենի քարանձավներում, այնտեղ, ուր ամպերր հյուղակներից ցածր են լողում և երբ զարկում է կայծակի լախտը, մի վայրկյան բռնկվում են ձորերը։

Նրանք գնացին։

Կտուրի վրա մնացինք Հազրոն և ես։ Տուն գնաց և այն փոքրիկ տղան, նրա թոռը։ Լուսնի տակ ես դիտում էի նրա կարմրավուն փողը։ Նա ծանր էր և կարծես ձուլված էր ծանր մետաղից։ Ես բռնում էի այդ փողը գիշերային զովի դիմաց, և փողը մեղմ քամուց մետաղի ձայն էր հանում։

Իսկ Հազրոն պատմում էր, որ իր կյանքում ամենածանր հարվածը եղել է կնոջ մահը։ Աղջիկն ամուսնացել է դաշտի գյուղում։ Պապի մոտ հաճախ է լինում այն փոքրիկ տղան, նրա առաջին թոռը։

Աստղերի և լուսնի տակ փռվել էր Արարատյան դաշտը։ Մասիսների ձյունոտ գագաթների սպիտակ ցոլքը լույս էր գցում մինչև երկնքի խորքը։ Հեռվում, ուղտերի քարավանի նման ձգվել էին Հայկական պարի լեռները։

– Կտեսնե՞ս էն գուղ, կրակների ձախ կողմը։

Հովվական կրակների ձախ կողմը, դաշտի վրա երևում էր մի սև կետ։

– Հոնի^[16] զիմ նշանածն ա թաղուկ։

Երբեմն նա իջնում է լեռան գյուղից, վերցնում է չոր ցախ և կնոջ գերեզմանի գլխավերևը կրակ վառում։ Նա նստում է այնքան, մինչև հանգչում է կրակը, հետո տխուր, տխուր նվագում է ծիրանի փողը և այն երգերը, որ նվագում էր իրենց հեռու երկրում, որտեղ ինքը հովիվ էր, կինը՝ գյուղական աղջիկ։ Հետո թեթև հոգով գնում է աղջկա տունը, լսում է նրա տան աղմուկը, խաղում է թոռների հետ և մենակ ճանապարհ ընկնում դեպի լեռը, դեպի լեռան գյուղի իր պարզ խրճիթը։

– Հազրո, դու լա՞վ էիր ապրում քո գյուղում։

– Մեր քարափների վրա՞։ – Եվ լռում է։

– Հեյ վա՜խ ջահելություն, թռար…

Եվ նորից վերցնում է փողը։

Նվագում է, այս անգամ ոչ թե լեռնականների կորովի երգը, որից բորբոքվում է արյունը, – այլ հովվական պարզ մի երգ։ Կա և թախիծ այդ երգի մեջ, կարծես մեկը մոլորվել է խոր ձորերում և տխուր հեկեկում է, կա և ջինջ ուրախություն, երբ լեռների վրա ծագում է արևը, ելնում է ծուխը, մշակը գնում է աշխատանքի, վերջապես կան և կարոտի հնչյուններ՝ վերադարձի և վերջին հույսի։

– Հաղ մի^[17] երթամ տեսության մըր քարերին, մըր ձորերին, մըր Մարութա բանձր սարին։ Առնիմ զիմ ծիրանի փող, ժողվիմ մարդերու, նստիմ անուշ խոտերու վրեն, հանց գառներ մարդիկ նստեն զիմ շորս բոլոր, երգեմ էնոնց խաղաղության զիմ երգեր, մարդիկ հալալ զուլալ ախպրտոց պես գրկեն զիրար, չեղնի ոչ տեր, ոչ մշակ, ոչ թուր, ոչ բռնություն։ Փչեմ զիմ ծիրանի փող, էլման^[18] ծուխ բարձրանա երդիկներեն, խմեմ մըր լուս աղբըրներեն, զիմ քրտինք կաթա մըր քարերու վրեն, մըր բանձր սարի ամպ թող լիզա զիմ սիվտակ ոսկորներ…

– Հազրո, իսկ ու՞մ կտաս քո ծիրանի փողը։

– Զիմ փող կիտամ իմ քաջարծիվ թոռնիկին։* * *

Փողոցում խաղաղություն է։

Քնել են հոգնած մարդիկ, և փողոցի լապտերների լույսի տակ օրորվում են քաղաքի տները, նրանց սև պատուհանները։ Լեռներից զով է իջնում քաղաքի վրա, և գիշերային զովը բերում է լուսամբարի բույրը, լեռների հստակ օդը և մաքուր ջրերի ձայնը։

Ես գոցում եմ ուղևորության իմ տետրը, նրա մեջ սուսամբարի երկու տերև՝ գորշ ու չոր, ինչպես հանգած մոխիրը։ Լեռների վրա վրնջում է իմ ձին՝ ինչպես սանձարձակ ուրախությունը, ինչպես սպիտակ ջրվեժը, որ իջնում է բարձրերից, թափով կտրում դաշտը, խառնվում մի պղտոր գետի և ուրիշ ջրերի հետ գնում դեպի անեզր ծովը։

Ձյանբերդ… Ձյանբերդ…

Դու դառնում ես անպարտելի ամրոց, քո բարձր լեռները զարթնել են, և քո լանջերին հնչում են հաղթության երգերը։

Մի վիթխարի ծիրանի փող, առանց հին ահի և նոր խնդությամբ հնչեցնում է մեր արդար երգերը։

Հարցեր և առաջադրանքներ:

• Ի՞նչ է նշանակում «ծիրանի փողը» հերոսի համար։ Օրինակներ բերեք տեքստից՝ հերոսի զգացմունքները նկարագրելու համար։

Ծիրանի փողը հերոսի համար մանկության հուշերի, կորած գեղեցկության ու հույսի խորհրդանիշ է։ Այն հիշեցնում է իր հայրենի գյուղը՝ լուսավոր, կանաչապատ ու ծիրանենիներով լի։ Երբ հերոսը հիշում է ծիրանի փողը, նրա մեջ արթնանում է թախիծ, կարոտ, և միաժամանակ մի տեսակ խաղաղություն։

«Ծիրանի փողը դարձավ մի բան, որ ոչ ոք չէր տեսել, բայց բոլորը հավատում էին, որ այն կա»։

«Նա փակեց աչքերը, և իր մանկության ծիրանի փողը երևաց աչքերի առաջ, մաքուր ու լուռ»։

• Հերոսի արտաքին աշխարհը (իր անցյալը, նրա ապրուստի պայմանները) ինչպիսի՞ ազդեցություն է թողնում նրա ներաշխարհի, զգացմունքների ու ապրումների վրա։

Հերոսի ներկա կյանքը՝ սոված, աղքատ, քաղաքում օտարված վիճակը, հակադրության մեջ է նրա հիշողությունների հետ։ Այս ամենը նրան դարձնում է ավելի փակ, կարոտող, երազող մարդ։ Արտաքին դժվարությունները ավելի են ամրապնդում նրա նոստալգիկ կապը անցյալի՝ ծիրանի փողի հետ։

• Ինչպիսի՞ համեմատություն կարող եք անել պատմվածքի գլխավոր հերոսի ու նրա շրջապատի մարդկանց միջև։

Հերոսը զգայուն է, հիշողություններով ապրող, երազող մարդ։ Մյուսները՝ ընկերները, շրջապատը, հիմնականում զբաղված են իրենց գոյության հարցերով, նյութականով, և չեն կիսում նրա ներաշխարհը։ Հերոսը առանձնանում է՝ կարծես մյուսների մեջ «ուրիշ» լինելով։

• Պատմվածքի վերջում տեսնու՞մ եք հերոսի փոփոխությունը, թե՞ ոչ։ Ինչո՞ւ եք այդպես կարծում։

Այո՛, հերոսը որոշ չափով փոխվում է. իր երազանքները, հիշողությունները դառնում են ավելի հստակ ու սրտամոտ։ Նա սկսում է գիտակցել, որ այդ աշխարհը՝ ծիրանի փողը, իր ներսում է, և հենց դա է կարևոր։ Այս իմաստով՝ նա հոգևոր աճ է ապրում։

• Ինչու՞ է ծիրանի փողը դարձել գլխավոր խորհրդանիշ:

Ծիրանի փողը խորհրդանշում է կորած հայրենիք, մաքրություն, մանկություն, անցյալ՝ երբ մարդը երջանիկ ու պարզ էր։ Դա հերոսի համար այն վայրն է, ուր նա հոգեպես պատկանում է։ Այդ խորհրդանիշը ամբողջ պատմվածքը լցնում է կարոտով, և այն դարձնում է հիմնական թեմայի մարմնավորում։

НА ЧЁМ ПИСАЛИ В ДРЕВНОСТИ ЛЮДИ?

Люди научились писать шесть тысяч лет тому назад. На чём же они
писали? В древние времена люди делали записи на камнях, листьях, коре՛
деревьев, шкурах животных, костях и ткани. Но все эти способы были
неудобными или стоили слишком дорого.
В Древнем Египте использовали
папи՛рус. Растение, которое росло
на берегах реки Нил.
Писали на папирусе тонкой палочкой. Первые буквы каждой новой части писали красным цветом,
так появилось выражение «красная
строка».
В Древнем Шумере писали на гли՛няных табли՛чках размером 25-30
сантиметров. Затем табличку обжигали на огне. Полученные «книги»
хранили в библиотеках.
В Европе писали на перга՛менте, который делали
из шку՛р живо՛тных. В Древней Руси писали на
бересте՛.
В Китае в древности писали на шёлке. Бумагу в 105
году нашей эры в Китае изобрёл Цай Лунь. Он приказал
своим помощникам собирать кору деревьев и куски
ткани. Эти материалы измельчали и варили на огне, а
затем заливали в специальные формы и сушили.
Сначала бумагу использовали для упаковки драгоценных предметов, но вскоре люди начали писать на
ней.
По материалам интернета
кора՛ – կեղև
гли՛няный – կավե
перга՛мент – մագաղաթ
шку՛ры живо՛тных – կենդանիների կաշիներ
береста՛ (кора берёзы) – կեչու կեղև

В Древней Руси писали на берёзов.. коре. 7. Бумагу в Китае сначала
использовали для упаковки драгоценн.. предметов

К данным словам подберите подходящие слова из текста. Запишите
словосочетания.
Делать (что?), (какие?) времена, использовать (что?), (какие?) растения,
писать (какой?) палочкой, (какая?) строка, (какие?) таблички.

Найдите в тексте и прочитайте ответы на следующие вопросы.

Когда люди научились писать? 2. Когда стали делать бумагу? 3. Как
появилось выражение «красная строка»? 4. На чём писали в Древнем
Шумере? 5. На чём писали в Европе? 6. Кто изобрёл бумагу? 7. Из чего делали
бумагу?

Ответьте на вопросы.

Когда появилась письменность? 2. На чём писали в древности, до
появления бумаги? 3. Из чего делали папирус? 4. Какого размера были
глиняные таблички, на которых писали в Древнем Шумере? 5. Из чего делали
пергамент? 6. Где и когда изобрели бумагу? 7. Из чего делали бумагу?
119

Согласны ли вы с тем, что…

Люди научились писать шесть тысяч лет назад. 2. Бумагу изобрели в
Египте. 3. Бумагу делали из шкур животных. 4. Раньше люди писали на камнях,
коре деревьев, шкурах и костях животных. 5. Бумагу изобрели в Китае.

Как изменились способы передачи информации с тех пор, как люди
жили в пещерах? Почему появление письменности было так важно?
Как люди передавали свои знания до появления письменности? Почему
до появления бумаги и изобретения печатного станка книги в Европе
стоили очень дорого? Почему современное общество называют
информационным?

Допишите окончания.

В Древнем Египте использовали папирус. 2. Самые древние надписи были
сделаны в Древнем Шумере 3. Люди писали на глиняных табличках. 4. В Европе
писали на звериных шкурах. 5. В Китае в древности писали на шёлковых ткани.

Домашнее задание: Перепишите предложения, допишите окончания.

В древние времена люди делали записи на камнях. 2. Человечество искало
способы передачи информации с древных времён. 3. Буквы с помощью печатная
станка прижимали к листу бумаги. 4. Современное общество невозможно
представить без компьютеров. 5. Изобретение компьютера имело важное
значение. 6. Электронная почта облегчила общение людей. 7. В интернете
легко можно найти нужную информацию.

Почему изобретение бумаги имело важное значение для всего
мира? Как люди передавали свои знания до появления письменности.

2- урок

УРОК 2. КОГДА ЛЮДИ НАЧАЛИ ПИСАТЬ?
На этом уроке вы:

• узнаете, как люди научились писать и создали алфавит;
• научитесь рассказывать об армянском и русском алфавитах;
• осознаете, почему нужно изучать русский язык и как его знание
  помогает в жизни.

1. Посмотрите и обсудите.
2. Послушайте текст. Как вы думаете, почему в алфавитах различных народов разное количество букв? Но сначала познакомьтесь со словами, которые помогут вам понять текст:
   расположи՛ть в определённом поря՛дке — դասավորել որոշակի կարգով ՛

КОГДА ЛЮДИ НАЧАЛИ ПИСАТЬ?
Сначала первобы՛тные лю՛ди научились рисовать. Со временем они
поняли, что любой предмет можно обозначить определённым знаком,
символом. Такими символами стали иеро՛глифы древнего Египта. Египтяне
вырезали иероглифы на памятниках и внутри пирамид. Самое древнее
письмо, основанное на алфавите, появилось у шумеров, которые жили на
территории современного Ирака. Шумерские надписи, сделанные за 3500
лет до нашей эры, дошли до нас на глиняных табличках. Прошло много лет. Люди стали замечать, что сообщения, которые
передавали с помощью рисунков, состоят из отдельных картинок. Каждая
картинка-рисунок обозначает отдельное слово. В древнеегипетском
письме кружок с точкой означал Солнце, а волнистые линии — Воду.
Проходили годы, люди заметили, что речь делится на предложения,
предложения – на слова, а слова — на отдельные звуки. С помощью знаков
они стали изображать не слова, а отдельные звуки. Каждая буква означала
звук.
Буквы располага՛лись в определённом поря՛дке — алфавите. Количество звуков в разных языках отличается, поэтому и в алфавитах разных
народов разное количество букв.
В русском алфавите 33 буквы, а в армянском — 39 букв.
Создание современного армянского алфавита связано с принятием
христиа՛нства. В 301 году Армения стала первой в мире страной, принявшей
христианство. Необходимо было перевести Библию с греческого языка на
армянский.
Историки считают, что алфавит у армян существовал ещё в древности.
Но древние буквы с годами были забыты. Более ста лет ими никто не
пользовался. За это время язык изменился. Создать новый армянский
алфавит поручили Месропу Маштоцу.
Месроп Маштоц начал искать древние армянские книги. В Армении
этих книг уже не осталось, но одну древнюю книгу он нашёл в Сирии.
Месроп Маштоц изучил древние буквы и создал в 405 году новый
армянский алфавит. Благодаря письменности армяне, как и многие другие
народы, сумели сохранить свой язык и свою культуру․

• Որո՞նք են համարվում արտաթորության օրգաններ։

Արտաթորության (էքսկրետոր) օրգաններ են այն օրգանները, որոնք մասնակցում են նյութափոխանակության արդյունքում առաջացած նյութերի՝ մասնավորապես ազոտային մնացորդների, ջրի, աղերի և այլ ավելորդ նյութերի օրգանիզմից հեռացմանը։ Դրանք են՝

• Երիկամներ
• Միզածորաններ
• Միզապարկ
• Միզուկ
• Մաշկ
• Թոքեր
• Լյարդ

• Նշել տարբեր օրգանների միջոցով օրգանիզմից արտազատվող նյութերը։

• Ի՞նչ կառուցված ունի նեյֆրոնը, ո՞րն է վերջինիս ֆունկցիան։

• Ինչպե՞ս է մաշկը պաշտպանում մեր օրգանիզմը.

Այն ապահովում է օրգանիզմի կապը արտաքին աշխարհի հետ, ինչպես նաև պաշտպանում մարդու օրգանիզմը արտաքին վնասակար ազդեցություններից և կանխում կարևոր նյութերի, մասնավորապես, ջրի կորուստը։

• Ի՞նչ գաղտնիք է թաքցնում մաշկը։

Մաշկը մարդու ամենամեծ օրգանն է։ Այն պահպանում է մեզ՝

վարակներից, վնասվածքներից, ջերմաստիճանի փոփոխություններից։
Բայց դրա «գաղտնիքներից» մեկն այն է, որ այն նաև «խոսում է» մեր առողջության մասին։
Օրինակ՝

Գունաթափ մաշկը կարող է ասել՝ արյան պակաս ունես։

Պզուկները կարող են ցույց տալ հորմոնային փոփոխություններ կամ սխալ սնունդ։
Այսինքն՝ մաշկը արտաքին պաշտպան չէ միայն՝ նա մեր ներսի վիճակի հայելին է։